Hər bir bankın məqsədi maksimum mənfəət əldə etməkdir. Bunun üçün banklar aktiv əməliyyatlardan istifadə edir. Aktiv əməliyyatlar mənfəət əldə etmək üçün bankların öz xüsusi vəsaitlərindən və cəlb olunmuş vəsaitlərdən istifadə etməsi deməkdir. Aktiv əməliyyatları həyata keçirərkən banklar sərəncamında olan xüsusi və cəlb olunmuş vəsaitlərdən hüquqi və fiziki şəxslərə kreditlər verir, inestisiyalar həyata keçirilər. Bu əməliyyatlar faiz, dividentlər şəklində gəlir gətirir, birgə müəssisələrin mənfəətində iştirak imkanları yaradır. Bu vasitə ilə müəyyən edilmiş likvidlik normativləri təmin edilir, investisiyaların səmərəli nəticələrini əldə etmək üçün təşkilati – idarəetmə tədbirləri həyata keçirilir.
Kommersiya banklarının aktiv əməliyyatları dedikdə, müəyyən gəlir almaq üçün öz vəsaitlərini və cəlb edilmiş vəsaitləri kredit formasında istifadə etməsi nəzərdə tutulur. Bu əməliyyat müştərilərə ssuda verərək, müəyyən müddətdən sonra faizlə birlikdə geri qaytarmaq yolu ilə həyata keçirilir. Aktiv əməliyyatlar vasitəsilə kommersiya bankları cəlb etdikləri vəsaitləri ehtiyacı olanlar arasında yerləşdirərək kreditor sifətində çıxış edirlər. Kommersiya bankları aktiv əməliyyatları yerinə yetirməyə məcburdur. Çünki bankların mənfəəti bu əməliyyatlardan asılıdır. Aktiv əməliyyatların nəticələri bankın balansının aktiv hissəsində əks etdirilir, bu göstəricilər əsasında bankın resurslarının yerləşdirilməsi xarakteri, onlardan istifadənin səmərəliliyi yoxlanılır və təhlil edilir. Aktiv əməliyyatların bazar iqtisadiyyatına keçid dövründə xarakteri və əhəmiyyəti də dəyişmişdir. İqtisadiyyatın inzibati amirlik üsulları ilə idarə olunduğu vaxtlardan fərqli olaraq keçid dövründə və bazaar iqtisadiyyatı şəraitində hər bir bank aktiv əməliyyatların elə optimal üsullarını seçməlidirlər ki, bu əməliyyat nəticəsində ancaq səmərə əldə etmək mümkün olsun. Əks təqdirdə nə bank, nə də ki, bütövlükdə bank sistemi mövcud ola bilməz, iqtisadiyyat öz inkişaf tarazlığını itirər. Bankların həyata keçirdikləri aktiv əməliyyatlar aşağıdakı qruplara bölünür: Bankların aktiv əməliyyatları. 1. Kredit əməliyyatları. Bu əməliyyatlar nəticəsində bankın kredit portfeli formalaşdırılır. 2. İnvestisiya əməliyyatları. Bu, bankların qiymətli kağızlarla apardığı müxtəlif əməliyyatlardır. Onların nəticəsində bankların investisiya portfeli formalaşır. 3. Hesablaşma əməliyyatları. Bu əməliyyatlar nəticəsində banklar öz müştəriləri və təmasda olduqları təşkilatlar arasında iqtisadiyyatda gedən bütün hesablaşmaları icra edirlər. 4. Kassa əməliyyatları. Bu əməliyyatlar nəticəsində banklar öz müştəriləri ilə nağd pul hesablaşmalarını aparır. 5. Digər aktiv əməliyyatlar. Bu əməliyyatlar bank əməliyyatlarının vaxtlı – vaxtında keyfiyyətlə icrasını təmin edən uyğun infrastrukturun yaradılması ilə əlqədardır. Kommersiya banklarının fəaliyyət göstəricilərinin sübut etdiyi kimi, bankların apardığı aktiv əməliyyatlar içərisində xüsusi çəki etibari ilə aparıcı yeri kridit əmliyyatları tutur. Kredit – ssudanın pul və ya əmtəə formasıdır. Kreditor tərəfindən borcalana qaytarılmaq və istifadəsinə görə faiz ödəmək şərti ilə verilən borcdur. Kredit təkrar istehsal prosesində iştirak etməklə iki mühüm funksiyanı yerinə yetirir: Xalq təsərrüfatı sahələrində gedən prosesləri, dövriyyələri pul vəsaitləri ilə təmin edir.Mövcud olan sərbəst pul vəsaitlərinin müvəqqəti olaraq yerləşdirilməsini, təmin edir. Banklar müəssisə və təşkilatlara istehsal fondlarının, yəni həm əsas, həm də dövriyyə fondlarının artırılması məqsədi ilə kreditlər verir. Bu kreditlər həm uzunmüddətli, həm də qısamüddətli ola bilər. Belə kreditlərin məbləği bankda toplanmış kredit resurslarının məbləği qədər ola bilər. İstehsal fondlarının yaradılmasına sərf olunan xərclərin kreditləşdirilməsi banklarda əvvəlcədən resursların toplanmasını tələb edir və bu bir iqtisadi zərurətdir. Aktiv əməliyyatlarından biri də pul hesablaşmaları əməliyyatlarıdır. Pul hesablaşmaları əsasən iki formada həyata keçirilir: - Nağd pul hesablaşmaları - Nağdsız pul hesablaşmaları Nağd hesablaşma – pul dövriyyəsinin bir formasıdır, alınmış malların, görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin haqqının alıcı və ya sifarişçi tərəfindən nağd pulla ödənilməsidir. Bu hesablaşma nəticəsində nağd pullar tərəflərdən birinin kassasından digərinin kassasına keçir. Nağdsız hesablaşma – pul dövriyyəsinin bir formasıdır. Pul vəsaitlərinin saxlanılması və hərəkəti nağd pulların iştirakı olmadan həyata keçirilir. Pul vəsaitləri banklardakı hesablara keçirilir, ödəyicinin hesabından alıcının hesabına ödənilir. Bütün nağdsız hesablaşmalar bank vasitəsi ilə aparılır.